Học nhanh bằng thực hành và sống theo cách của mình

Phần cuối đi từ cách thử nghiệm và học kỹ năng, đến những câu hỏi lớn: làm việc, hạnh phúc, và cuộc đời có cần phải "ý nghĩa" không.

1Thắng bằng tốc độ thử nghiệm

Steven kể một công ty anh đầu tư được một chuỗi siêu thị lớn cho đặt kệ trưng bày ở 400 cửa hàng. Họ hỏi anh nên chọn mẫu A hay mẫu B. Anh trả lời: "Tôi không biết, các bạn cũng không biết. Nhưng đây là hệ thống để tìm ra: làm 100 mẫu, chạy thử như quảng cáo trên Facebook." Thay vì cố đoán sáng tạo giỏi nhất, hãy thắng bằng tốc độ thử nghiệm.

Hormozi chia ra hai loại câu hỏi không nên đi hỏi người khác:

• Câu hỏi giải bằng bảng tính. Khoảng 30% câu hỏi ông nhận được kiểu "nên bán sản phẩm này hay sản phẩm kia". Hãy tính giá trị trọn đời của khách (LTV) và chi phí có được khách (CAC) của mỗi bên. Tỷ lệ LTV/CAC cao hơn thì dồn nguồn lực vào đó.
• Câu hỏi giải bằng thử nghiệm. Tên cuốn sách $100M Leads là ví dụ. Ông chạy thử bằng story: "Promotions" hay "Advertising"? Advertising thắng. "Advertising" hay "Marketing"? Advertising thắng. "Advertising" hay "Leads"? Leads thắng, và tiếp tục thắng các phương án khác. Bìa sách và tiêu đề phụ cũng thử như vậy. Trớ trêu là sách nói về quảng cáo, nhưng người ta muốn khách hàng tiềm năng. Giống như người ta muốn cái lỗ trên tường chứ không muốn cái máy khoan.

Mẹo cho doanh nghiệp có cửa hàng: phân vân mở rộng sang thị trường nào trong 5 nơi? Bỏ khoảng 1.000 USD mỗi nơi, chạy chương trình khuyến mãi đang thắng ở thị trường hiện tại, so sánh chi phí mỗi khách tiềm năng, rồi mở ở nơi rẻ nhất. Đừng chi 250.000 USD xây cơ sở rồi mới phát hiện khu đó quảng cáo đắt. Đây thuộc "xô giảm rủi ro" ở phần 4.

2Có cần người cố vấn?

Câu trả lời của Hormozi: không bắt buộc. Nhưng có những hành vi làm tăng khả năng thành công, và làm được chúng sớm thì thắng sớm. Loài người tiến lên nhờ đứng trên vai người đi trước. Ta không cần tự tìm ra cách bóng đèn hoạt động.

Ông tự nhận có góc nhìn hành vi học (behaviorist): mọi thứ quy về hành vi. Ông ngại những người nói "tôi đã thu hút cuộc gặp này bằng năng lượng" (manifestation). Theo ông, cuộc gặp xảy ra vì người đó đều đặn làm nội dung, và trợ lý của họ đã liên hệ trợ lý của ông. Bỏ phần "năng lượng" đi mà vẫn làm nội dung và liên hệ, ông vẫn đến. Bỏ nội dung và liên hệ đi thì ông không đến. Vì vậy ông xem kỹ mọi thứ Elon, Bezos, Zuckerberg chia sẻ để hiểu cách họ ra quyết định và áp vào hoàn cảnh của mình.

Câu chuyện "Seven Figure Sam"

Sau khi nghỉ việc, Hormozi lái xe đến tận phòng gym của một người ông tìm thấy trên mạng, tự xưng giỏi vận hành gym, rồi xin được học. Ông không có chỗ ở, đồ đạc đều trong xe, và người kia cho ông ngủ nhờ. Vài tuần sau, ông trả tiền để dự buổi gặp mặt của các chủ gym theo hệ thống của người này. Khi ông trình bày kế hoạch, họ chỉ ra sai sót liên tục: mua thiết bị cũ chỉ bằng một phần mười giá; dùng bao cát rẻ cho hàng trăm bài tập thay vì máy đắt tiền; cắt đôi diện tích; không bao giờ thuê quá 1,5 USD mỗi foot vuông. Trong một ngày, ông nhận được bài học từ sai lầm của tất cả họ. Ông nói nó đáng giá nhiều năm.

Giá trị của một kỹ năng là phần chênh lệch

Hormozi kể một người diễn thuyết viết "1 triệu USD" lên bảng và hỏi một khán giả kiếm bao nhiêu. Cô ấy kiếm 50.000 USD. Ông ta trừ đi và nói: mỗi năm bạn mất 950.000 USD vì không biết cách kiếm 1 triệu. Giá trị của kỹ năng bằng phần chênh lệch. Nếu người ta định giá việc học theo số tiền mình sẽ kiếm được, thay vì số tiền đang có trong ví, nhiều người sẽ sẵn sàng đầu tư cho việc học hơn.

3Con vẹt và người thực hành

Steven phân biệt con vẹt (nghe người khác nói rồi nhắc lại, đọc sách cả đời nhưng không bao giờ nhảy vào làm) với người thực hành (bài học đến từ việc tự trải qua). Hormozi bổ sung hai loại kiến thức trong giáo dục:

• Kiến thức khai báo (declarative): biết về một thứ. Ví dụ, giải thích được quỹ đầu tư tư nhân dùng nợ và chênh lệch hệ số định giá ra sao.
• Kiến thức thủ tục (procedural): biết cách làm. Chưa làm một thương vụ thì chưa có loại kiến thức này. Đọc 100 cuốn sách bán hàng không bằng 100 cuộc gọi bán hàng đầu tiên.

Hormozi chia người làm nội dung thành người giải trí (mục đích là giữ sự chú ý) và người giáo dục (mục đích là thay đổi hành vi). Giáo dục thực chất là bán thời gian: "tôi đã mất ngần ấy thời gian học bốn điều này, giờ trao cho bạn để bạn khỏi mất". Đó là cách duy nhất để "mua thời gian" và "nhảy" tới tương lai.

Ta thường trả bằng thứ mình coi trọng ít nhất. Người giàu quý thời gian hơn tiền nên trả tiền để mua lại thời gian. Người nghèo lái xe qua mười cây xăng để tiết kiệm vài xu, tức là đánh giá thấp thời gian của mình.

Muốn tự tin với bất kỳ việc gì: hãy hỏi "phải làm bao nhiêu lần thì không thể nào còn dở?" 10, 100 hay 1.000 bài diễn thuyết? Viết con số đó ra, rồi dồn hết nỗ lực vào đó. Phần then chốt là sau mỗi 10–20 lần, xem top 10–20% có gì khác để làm nhiều hơn điều hiệu quả. Không có vòng phản hồi thì chỉ là làm nhiều.

Và một phép thử: nếu bạn không giải thích được vì sao mình tin điều mình tin, thì đó không phải niềm tin của bạn, mà của người khác. Khi tự suy ra từ gốc, gặp tình huống mới bạn vẫn biết xử lý.

4"Chế độ nhà sáng lập" và chuyện bị sao chép

Hormozi nhắc khái niệm "chế độ nhà sáng lập" (founder mode) do Brian Chesky (Airbnb) khơi lên. Người sáng lập có "siêu năng lực" vì biết điều kiện lúc đặt ra mỗi quy tắc, nên biết khi nào được bẻ cong hay phá bỏ nó. Người đến sau chỉ nhắc lại quy tắc như con vẹt.

Ví dụ YouTube của ông: rà soát lại thì thấy video hiệu quả nhất có ba yếu tố trong 30 giây đầu là Proof – Promise – Plan (bằng chứng, lời hứa, kế hoạch). Xem tiếp các video nổi bật, họ thêm Picture (hình ảnh minh họa kế hoạch), rồi Pain (nỗi đau hay vấn đề được giải quyết). Danh sách dài ra, nhưng một câu có thể đánh dấu ba ô cùng lúc, và đó là "sự tinh tế của sáng tạo". Video thất bại thì người mới nói "nội dung không hiệu quả", còn chuyên gia nói "video này hỏng vì chỉ có 3 trên 5 yếu tố".

Steven kể bạn gái anh khoe một ứng dụng tóm tắt sách. Bản tóm tắt chương 2 cuốn sách của anh chỉ còn "viết là cách học tốt nhất". Anh giải thích toàn bộ lập luận phía sau, và cô ấy xóa ứng dụng. Hormozi rút ra: chắt lọc kiến thức không có chiều ngược lại. Feynman giải thích được cho đứa trẻ, nhưng đứa trẻ không thể từ đó tự suy ra lại những gì Feynman đã làm.

Bị đối thủ sao chép

Steven nói: nếu đối thủ chỉ chép bước 5 của bạn, họ không có bước 1–4 để tự suy ra bước 6. Đội của anh có câu "nếu thứ làm chúng ta đặc biệt chỉ là cái thumbnail, thì đằng nào ta cũng toi". 99% giá trị nằm dưới mặt nước, như tảng băng chìm. Hormozi bổ sung hai ý giúp ông hết bực khi bị sao chép:

• Thử nghĩ ngược lại: không ai chép bạn vì chẳng ai quan tâm bạn làm gì. Vậy bị sao chép là điều kiện đi kèm thành công.
• Theo định nghĩa, kẻ sao chép luôn về thứ hai. Khi bạn bắt đầu chép người khác, bạn đã thừa nhận mình không còn dẫn đầu. Trong thế giới "người thắng lấy tất", như cuộc đua giành sự chú ý, quả ngọt về tay người đứng đầu.

5Làm việc, tình yêu, hạnh phúc

Hormozi kể cách ông hình thành triết lý sống. Trong năm bán Gym Launch (trước đó ông đã rút về khoảng 40 triệu USD lợi nhuận), ông không được thay đổi gì ở công ty cũ, cũng không được bắt đầu công ty mới. Đó là một trong những năm khổ sở nhất đời ông vì không có gì để làm.

Nhìn lại những ngày ông thích nhất, chúng có điểm chung: đã tập luyện, đã làm ra một thứ gì đó, làm cùng những người ông quý, và gần như luôn làm việc rất nhiều giờ. Ông nhận ra "làm việc chăm chỉ để được cái gì đó" vẫn là tư duy hướng tới đích đến. Vì vậy ông chốt: làm việc chăm chỉ chính là mục tiêu, làm đến hết đời, cho những việc đáng làm.

Ông nhấn mạnh mình không áp đặt ai. Ông chỉ kể cách mình sống. Những lúc viết sách là lúc ông hạnh phúc nhất. Không phải vui trong khoảnh khắc, vì nó rất khó, mà vì độ thử thách tương xứng với kỹ năng, và khoảnh khắc framework "khớp" là thứ ông sống vì nó.

Cách ông nghỉ ngơi cũng khác: không theo lịch tuần. Ông làm đến khi năng suất tụt hẳn vì mệt thì ngủ. Sau 9, 20 hay 30 ngày liên tục, thấy "hết xăng" thì nghỉ cả ngày, dù là thứ Ba hay Chủ nhật. Ông nhắc câu trong phim 300: "Trở về cùng tấm khiên, hoặc nằm trên nó." Ông không hình dung được cách ra đi nào đẹp hơn là đang làm việc mình yêu.

Trách nhiệm tuyệt đối: chỉ tay đổ lỗi vào đâu thì quyền lực chảy về đó. Đổ lỗi cho bố mẹ thì bố mẹ có quyền với đời bạn. Đổ lỗi cho sếp thì sếp có quyền. Đổ lỗi cho chính mình thì ít ra bạn còn thay đổi được bản thân. Và nếu bạn muốn dành hết thời gian cho gia đình, Hormozi nói thẳng: "Chúc mừng, bạn đã thắng." Chỉ đừng nghĩ chiến thắng của mọi người đều giống nhau.

6Câu thần chú và chữ "nên"

Ở tuổi 18–22, Hormozi trầm cảm nặng, tìm đến tôn giáo và nhiều thứ khác. Câu thần chú của ông lúc đó là một câu thô: "[mặc kệ] hạnh phúc". Ông thừa nhận nghe có thể bị hiểu sai, nhưng đó là khoảnh khắc giải thoát. Càng đuổi theo hạnh phúc, nó càng nằm ngoài mình như củ cà rốt treo trước mặt. Khi buông nó ra và chỉ làm những việc mình muốn làm, nhiều năm sau ông nhìn lại và thấy "hình như mình thích cuộc đời mình".

Ông cho rằng một nỗi khổ lớn của con người là kỳ vọng cuộc đời phải khác với hiện tại. Chữ "nên" là gốc của khổ đau: tổng những điều ta nghĩ nên xảy ra mà không xảy ra chính là thước đo nỗi đau. Ông cố xóa những chữ "nên" vô điều kiện, cho mình lẫn cho người khác: lẽ ra phải làm nhiều hơn, gọi cho bố nhiều hơn, lấy vợ sớm hơn... Ông chỉ nói "nó là như vậy". Còn "nên" có điều kiện, kiểu "nếu muốn kiếm nhiều tiền hơn thì có lẽ nên làm X", thì vẫn ổn.

Về tình yêu: khi bắt đầu hẹn hò với Leila, ông nói rõ mình sẽ không thay đổi cách làm việc. Buổi hẹn đầu họ nói chuyện kinh doanh 4 tiếng. Buổi thứ hai ông mời cô ngồi làm việc cạnh mình. Dần dần cô cùng làm "việc của ông", và từ đó họ nói về những gì cùng nhau tạo ra. Một người sếp cũ từng nói với ông, khi thấy ông vui vẻ sau cuối tuần: bí quyết hạnh phúc có lẽ là sống liên tiếp càng nhiều ngày như thế càng tốt. Ông thấy câu đó "dùng được", và hỏi: những ngày tốt là ngày thế nào, làm sao sống liên tiếp nhiều ngày như vậy? Kỳ nghỉ Giáng sinh ở Mexico, ông chỉ rút ra được một câu: "Cái này dành cho người khác, không phải tôi, và thế cũng được."

Steven nhận xét: giống như làm nội dung, hạnh phúc cũng cần can đảm là chính mình, cần vượt qua áp lực của những chữ "nên" từ cha mẹ và mạng xã hội. Anh nói thêm: nghe Hormozi kể mình khác người, chính anh thấy sự khác người của mình được chấp nhận, và cảm giác tội lỗi vì yêu công việc cũng nhẹ đi.

7Cuộc đời có cần ý nghĩa không?

Hormozi kể có lần hỏi một người đã bán công ty hàng trăm triệu USD: "Anh tìm ý nghĩa cuộc sống bằng cách nào?" Người đó hỏi ngược: "Sao anh nghĩ cuộc đời cần phải có ý nghĩa?" Câu hỏi làm ông chấn động. Ông nhận ra mình có một đòi hỏi ngầm với vũ trụ: đời mình nên ý nghĩa, mình nên hạnh phúc. Những chữ "nên" ta không biết mình đang nghĩ là thứ trói ta chặt nhất.

Câu trích ông yêu thích nhất, phỏng theo Orson Scott Card: ta đặt câu hỏi với mọi niềm tin, trừ những điều ta thật sự tin, vì ta không bao giờ nghĩ tới việc chất vấn chúng. Phần lớn hành trình của ông là đi tìm những niềm tin "vô hình" như thế.

Lịch sử thường quên gần như tất cả chúng ta chỉ sau vài trăm năm. Thay vì đòi hỏi cuộc đời phải ý nghĩa, ông chọn tập trung vào những gì mình kiểm soát được và cố làm tốt nhất để cuộc sống của người khác và của mình tốt hơn. Đó là lựa chọn, không phải đòi hỏi. Khi bỏ được đòi hỏi, đó là lần đầu ông cảm nhận được những điều mình từng đuổi theo.

Câu hỏi cuối: ý nghĩa cuộc sống là gì?

Theo truyền thống của chương trình, khách mời trước để lại một câu hỏi, và trớ trêu thay đó là "Ý nghĩa cuộc sống là gì?". Hormozi đùa "câu trả lời ngắn dĩ nhiên là 42", rồi trả lời thật: học hỏi.

Ông giải thích bằng tư duy kinh doanh: ý nghĩa của một doanh nghiệp là đầu ra của nó. Sứ mệnh là đưa người lên sao Hỏa thì đưa được người lên sao Hỏa là ý nghĩa. Đầu ra của trải nghiệm sống là học hỏi, tức tiếp xúc với điều kiện mới và thay đổi hành vi theo thời gian. Ta sẽ học dù muốn hay không. Câu hỏi chỉ là: bạn có đang học những điều bạn muốn học không?

Câu hỏi tự suy ngẫm

1. Niềm tin nào của bạn thật ra là "nhắc lại như vẹt"? Bạn có tự suy ra lại được nó không?
2. Bạn đang trả cho việc học bằng tiền hay bằng thời gian? Bạn đang định giá nó theo ví tiền hiện tại hay theo phần chênh lệch?
3. Bạn có đang học những điều bạn muốn học không?

Từ khóa & khái niệm

Rate of experimentation · tốc độ thử nghiệm

Số thử nghiệm làm được trong một khoảng thời gian. Thắng bằng cách thử nhiều hơn đối thủ thay vì đoán giỏi hơn.

LTV / CAC · giá trị trọn đời / chi phí có được khách

Tỷ lệ giữa lợi nhuận một khách mang lại và chi phí để có được khách đó.

Models, not mentors · hình mẫu, không phải người cố vấn

Học bằng cách quan sát và bắt chước hành vi, cách ra quyết định của người đi trước.

Declarative vs. procedural · kiến thức khai báo và kiến thức thủ tục

Biết "về" một thứ, so với biết "cách làm" thứ đó.

Founder mode · chế độ nhà sáng lập

Người sáng lập hiểu gốc rễ của mọi quy tắc nên biết khi nào được phá lệ.

Proof – Promise – Plan – Picture – Pain

Năm yếu tố mở đầu video mà đội của Hormozi rút ra sau nhiều lần rà soát.

Behaviorist · góc nhìn hành vi học

Quan điểm cho rằng mọi thứ quy về hành vi, và hành vi được hình thành qua củng cố.

Nguồn

• Video gốc: The Man That Makes Millionaires: Turn $0 to $10k With This Step By Step Formula! Alex Hormozi, kênh The Diary Of A CEO (Steven Bartlett), phát hành 13/02/2025.
• Bài viết dựa trên bản chép lời tự động của YouTube, nên một số tên riêng và số liệu có thể chưa chính xác.
• Bản diễn giải phục vụ học tập. Mọi quyền với nội dung gốc thuộc về tác giả.